پتانسیل های معدنی در آباده

امكانات رشد و توسعه صنايع مختلف،شكوفايي كليه بخشهاي اقتصادي،جذب و اشتغال نيروي انساني و افزايش درآمد سرانه مهمترين عملكردهاي توسعه معادن محسوب مي گردد(امامي 1374 ص 3).معادن از اين جهت كه مواد اوليه را جهت صنايع تامين مي كنند مي توانند به عنوان زيربناي توسعه هر منطقه محسوب شده و ساير بخشهاي اقتصادي را به تحرك وادارند.اين تحركات مي تواند در بخشهاي فرآوري مواد،افزايش توليدات صنعتي،حمل و نقل،آموزش نيروي انساني و برقراري ارتباطات با ساير مناطق به نحو موثري نقش خود را ايفا كند.در برنامه ريزي بهره برداري از معادن به عنوان يك استعداد منطقه اي عمده ترين هدف اين است كه بر مبناي مفاهيم بنيادين برنامه ريزي استعدادهاي منطقه اي مورد شناسائي قرار گرفته و بهترين امكانات بهره برداري از آنها فراهم آيد به نحوي كه اثرات بهره برداري از اين ذخاير تجديد ناپذير نه تنها شامل شرايط بهتر زيستن جوامع كنوني شود بلكه پشتيباني مطمئني را ازلحاظ فراهم آوردن مواد اوليه توليد براي نسلهاي آينده فراهم آورد.

- سوابق تاريخي بهره برداري

هر چند كهن ترين شواهد كاوش پيشينه تراش سنگها به عنوان ابزار را در ايران زمين به 100تا75 هزار سال پيش باز مي گردند ليكن بنظر مي رسد كه كشف فلزات در هزاره ششم پيش ازميلادشروع شده ودرحدود 2000 سال پيش از ميلاد پيشرفت مناسبي داشته وتاكرانه بيابانهاي مركزي ايران كشيده شده است(علي پور1372 ص 20).كاوشهاي انجام گرفته در مارليك،سيلك و نقاط ديگر نشان مي دهد كه سابقه بهره برداري از مواد خام و كاني در فلات هاي ايران هرچندبه صورت موضعي ليكن داراي سابقه اي بس طولاني است(اهلرز 1372 ص108). با وجود پيشينه اخير در منطقه مورد مطالعه نيز با وجود دهها مكان باستاني (قلعه سرسنگ،قلعه گوري ايزدخواست،گود گبري،قلعه گبري آباده كه پيشينه تاريخي تمامي آنها به قبل از اسلام وآيين زرتشتي بازگشته و در تمامي آنها آثار گسترده اي از خرده سفال وجود دارد به نظر مي رسدكه بهره برداري از خاكهاي رس در منطقه سابقه اي در حد هزاره اوّل قبل از ميلاد دارد.در6كيلومتري جنوب غربي معدن فعلي خاك نسوزاستقلال در ويرانه هاي قلعه گبري آثاري از خرده سفال يافت مي شود كه از خاكهاي كائولن دار در ساخت آنها استفاده شده است .در محدوده روستاهاي وزيرآباد،دهدق و كريم آباد در پنج كيلومتري جنوب غرب آباده در محلي كه انباشتگي هاي وسيعي از خاك رس وجود دارد تا حدود سال 1350 حداقل سه كوره آجرپزي و چندين كارگاه كوزه گري وجود فعال بوده اندشروع بهره برداري از سنگهاي تراورتن مرمر و مرمريت عمدتاً به دهه چهل باز گشته و نقاط شروع كاردر محدوده چشمه ترش وكوه اعلا قرار داردآثاري از اكتشاف در يك معدن مس قديمي در مجاورت كوه هنبونه مشاهده مي شود(مشاهدات نگارنده 1374). . در اين قسمت معدنكاري بصورت كاملاً غير علمي صورت گرفته و آثار زيادي از اكسيدانسهاي مالاكيت و آزوريت در سطح زمين ديده مي شود. ذخاير پانصد هزار تني آهن هنشك (Taraz 1974 pp144 )تا قبل از انقلاب مورد بهره برداري كارخانه سيمان فارس قرار گرفته وفعلاً معدن تعطيل شده،. صرف نظر از سوابق كهن و باستاني،بهره برداري هاي جديد از معدن استقلال بعنوان بزرگترين كانسار نسوز ايران و مهمترين پشتوانه اقتصادي منطقه از سال 1344 ‌آغاز شد. در اين زمان نمونه هايي از خاك نسوز توسط افراد محلي شناسايي شده و پس از انجام آزمايشاتاوليه وتائيد كيفيت نسوز اولين قرارداد با كاشي ايرانا منعقد گرديد.سپس كارخانه كاشي ايرانامعدن را از مالكين اوليه خريداري و تاسال 57 به بهره برداري خود ادامه داده است تا اين زمان بهره برداري در ترانشه هاي محوطه كوهستاني انجام مي گرفته است. درسال58با اكتشافات كارشناسان روسي ولهستاني ذخايرعظيم نسوزتاعمق130 متري درمحوطه اي به مساحت2258 هكتارشناسايي شده وبهره برداري ازآن آغازگرديد.باادامه اكتشاف ازسويكارشناسان شركت ملّي فولادايران بخش تهيه  وتوليدمواداوليه،نسوزآباده جايگزين مواداوليه اي شد كه تاآن زمان ازكشورشوروي واردمي شد.معدن استقلال به مدت21 سال دراختيارشركت تهيه و توليدمواداوليه غيرفلزي فولادايران قرارداشت كه درتاريخ14/9/1379 دراختيارشهرداري وشوراي شهر آباده قرار گرفت .اين در واقع اولين تجربه اي بود كه نقش موثر شوراها و مشاركت هاي مردمي را جهت بد ست گرفتن بخشي از ذخاير عظيم معدني نشان داد. (سابقه معدن خاك نسوز1383 ص2).دربدوواگذاري سهام به صورت51 درصدسهم شهرداري و49 درصدسهم مردم بود (عملكردشهرداري آباده1382 ص 6) درحالحاضرتخصيص سهام به صورت85/0 سهم شهرداري15/0 سهم مردم مي باشد.

 الگوهاي بهره برداري از معادن:

عليرغم پتانسيل گسترده معدني درسطح شهرستان به علت عوامل متعددي مانندفقدان سرمايه گذاري مناسب،عدم مطالعه سيستماتيك وعلمي ونبوديك تشكيلات منسجم بسياري ازاستعدهايمعدني منطقه ياموردشناسايي دقيق قرارنگرفته ويااينكه درصورت شناسايي توسط افرادمحلي وفاقد تجربه علمي پس از اكتشاف مقدماتي وحفرترانشه وانفجارعمليات كاوش متوقف شده است.نمونه مشخصي ازاين عملكردها اكتشافات مربوط به سنگهاي ساختماني بخش غربي شهرستان است.باوجودگسل خوردگي هاي شديدناشي ازتكتونيزاسيون زاگرس عمليات اكتشاف دراين مجموعه آغازشده وپس ازيكي دوانفجاروصرف هزينه هاي فراوان عمليات متوقف شده است.نيمه كاره ماندن بهره برداري ازمعادن درضلع شمال شرق درمحدوده مجاورباندمتامرفيك آباده ناشي ازعملكرد گسلهاي محلي به موازات گسل دهشيراست.ذخايرسيليس آباده درزون سنندج سيرجان درمنطقه كولي كش موردشناسايي دقيق قرارنگرفته وباتوجه به گستردگي سيليسهاي نفوذي(مشاهدات نگارنده 1377)به نظرمي رسدانجام مطالعات درموردحجم وكيفيت كانساربتواندنقش موثري را درشكوفايي اقتصادشهرستان برجاي گذارد.معادن فلزي مانندكبالت،آهن،منگنزدرامتدادگسل سورمق قرارداشته وبهره برداري ازآنهادرحال حاضرتنهامحدودبه ذخايرمنگنزسورمق است درمجموع دربهره برداريهاي موجودبخش تعاوني وگروههاي اجتماعي نقش موثري نداشته ومالكيت دراختيار افرادمعدودي است كه شمارمهمترين آنهااز14 مورد تجاوز نمي نمايد.

جدول شماره 3 جدول بهره برداري از معادن

ماخذ:اداره صنايع آباده1383

افقهاي نوين بهره برداري:خاك نسوز استقلال

معدن استقلال در سال 1379به شهرداري آباده واگذار گرديد.مواد مورد بهره برداري شده در اين معدن بر حسب درجه خلوص آلومينيوم(Al2o3 )وناخالصي هايي كه عمده ترين آنها را تركيبات آهن(Fe2o3 ) تشكيل مي دهند در يازده تيپ استخراج مي شوند.جدول شماره(4) كيفيت و ارزشهاي مصرفي مواد نسوز را ازبرتر به كمتر نشان مي دهد                                       

ماخذ:1.بولتن معدن خاك نسوز آباده 2.دايره فروش معدن استقلال

در حال حاضر تقريباً يكصد وسي كارخانه مختلف شامل صنايع كاشي سازي،چيني بهداشتي،رنگ سازي،سراميك،كاشي گرانيتي،ذوب آهن،آجرهاي نسوز،لعاب سازي و غيره .هيدروميكاي پيروفيليتي كائولن دار آباده را مصرف مي كنند.واگذاري معدن به شهرداري در سال 1379 توانست تا حدي شهرداري را فعال كند از نظر اقتصادي واريز شدن درآمد حاصل از فروش مواد نسوز به مجموعه شهرداري توانست در فاصله چهار سال بودجه شهرداري را تا حد سه برابر افزايش دهد.باز تابش اين افزايش درآمد شامل مجموعه اي از خدمات شهري مانند توسعه فضاها، تعريض مسيرها،بهبود حمل و نقل،آسفالت معابر،احداث ميادين،بهبود بافتهاي قديمي شهر،مكانهاي تفريحي وغيره بوده است.هر چند بنظر مي رسد دامنه انتظارات بايد بيش از اين باشد و از طرف ديگر شهرداري توانست به نوعي وارد كار صنعتي شده و با تخصيص 650 ميليون تومان بهاحداث كارخانه مقره سازي كه به همين ميزان هزينه ديگر نيز بايد انجام شود زمينه مساعد اشتغال و درآمدزائي را در سطح شهر فراهم آورد(عملكرد شهرداري آباده 1383 ص 6).

درآمدهاي شهرداري آباده در فاصله سالهاي 83-75

ماخذ:شهرداري آباده-دايره امور مالي

در مجموع در فاصله سالهاي قبل از واگذاري درآمد شهرداري بطور متوسط ساليانه 6/27 درصد در سالهاي پس از واگذاري 6/39 درصد رشد داشته است ارائه چنين شاخصی که قطعا در سالهای اتی نيز رشد شتابانی خواهد گرفت بخوبی تاثير معادن را بر توسعه اقتصادی اجتماعی شهر های درجه سوم نشان خواهد داد . ليکن عمده تاکيد ما بر اين است که پتانسيلهای معدنی به عنوان مهمترين ارکان و زيرساخت توسعه بخوبی بتواند با رو ندهای آتی توسعه در يک مدل کاملا بر نامه ريزی شده لينک  شود .  و تنها در صورت اخير است که مي توان انتظار داشت روندهای توسعه راه اصولی و منطقی خود را بپيمايد و در غير اِين صورت.............................

منابع و ماخذ

1-.امامي مهدي،معادن ايران(فعال و غيرفعال تا پايان نيمه اول 1374كتابخانه منطقه اي علوم و تكنولوژي شيراز،1375،چاپ اول.   

2- كريم پور، محمد حسن،كانيها و سنگهاي صنعتي،دانشگاه فردوسي مشهد،1378،چاپ اول.

3- H.Taraz.Geology of the Surmag-Dehbid Area  Abadeh Region ,Central .Iran,Geological Survey of  Iran.1974.   

4-  شهرداري آباده ، امور مالي ، عملكرد بودجه شهرداري در فاصله سالهاي 83-74 

5-  معدن خاك نسوز آباده ، كاتالوگ معرفي انواع نسوز استخراجي 1383